دشت

بخش گميشان با نام محلي کمش دپه (به زبان ترکمنی به معنای تپه نقره اي) كه قسمت اعظم مساحت شهرستان بندرتركمن را تشكيل مي دهد از شمال به جمهوري تركمنستان و از جنوب به بخش مركزي و از شرق به آق قلا، از شمال به بخش داشلي برون گنبد و از غرب به درياي خزر محدود مي شود و بخش مركز بخش هم شهر گميشان با حدود 15 هزار نفر جمعيت است. اكثريت مردم گميشان، تركمن بوده و به زبان تركمني صحبت مي كنند. اقتصاد اين شهر بر پايه كشاورزي، دامپروري و صيد ماهي استوار است. قالي و قاليچه از مهمترين صنايع دستي مردم گميشان است كه در اندازه هاي مختلف بافته شده و نقش عمده اي در تامين اقتصاد خانواده هاي تركمن دارد.

سوابق تاريخي

منطقه اي که گميشان در آن پديد آمده از زمان اشکانيان تا دوران اخير تامين کننده بخشي از نيازهاي قاره اروپا بوده است. و به شواهد برخي از متون تاريخي رودخانه گرگان از طريق گميشان به درياي خزر وارد مي شده است. مسير قديمي رودخانه گرگان در لبه جنوبي تپه "کوره سو" معروف به "کهنه گرگان" و ادامه آن به بنام "پرسي آقن" از وسط گميشان گذشته و به درياي خزر مي ريزد.

گميشان در اوج شکوفايي جزيره آبسکون، انتهاي راه خاکي و آغاز راه آبي جاده ابريشم در قسمت آسيايي بوده است. در اين اواخر نيز لُدکا(کشتي هاي چوبي بزرگ بادباني) گميشان با مراوده کالاي تجاري با دنياي خارج ادامه دهندگان راه آبسکونيان بوده اند و مردم آن با شهرهاي ساحلي شمال کشور از جمله بندرگز، بندرانزلي و از طرف شرق با شهرهاي استرآباد و جرجان و در آن سوي مرز با بنادر حسنقلي، چلکن، حاجي طرخان، باکو مراوده داشته و داد و ستد مي کردند (هنوز آثار خرابه هاي تاسيسات به نام گمرک خانه در 2 كيلومتري غرب گميشان موجود مي باشد). به طور کلي گميشان در تاريخ معاصر ايران نامي آشنا براي مردم ايران و شوروي سابق بوده است. محمدعلي قورخانچي صولت نظام به سال 1320 ه.ق در گزارش خود چنين مي نويسد: طايفه جعفرباي ساکن گميشان از حيث پاکي و تميزي و ثروت نخستين طايفه يموت است... از حيث ميل و لباس خيلي خوبند و همه صبح ها خودشان را با صابون هاي معطر شسته و در زمستان ها با گالش و پوتين و نيم پالتو راه مي روند... بازارشان رواجي دارد و همه قسم اقمشه روسي، خرازي و سماور و ظروف حاجي طرخان و قند و چاي به فروش مي رسد.

قبل از شکل گيري گميشان به شکل امروزي حد اقل سه اثر مهم که قدمت آن ها به قبل از اسلام مي رسند در نزديکي آن شهر وجود دارند که در بوجود آمدن شهر به ویژه ديوار دفاعي بي تاثير نبودند. از آن جمله به آثار کمش تپه جيک، تپه کوره سو (دوره تاريخي- اسلامي) و ديوار دفاعي گرگان (قزل آلان) مربوط به دوره (پارت و ساساني) اشاره نمود. در خصوص شکل گيري گميشان به شکل امروزي روایت فراوان است، آن چه ازقراين وشواهد بر مي آيد اينکه گميشان به سال 1230 ه.ق در محل کنوني برقرار بوده است. بنا بر اظهارات مولف کتاب از آستارا تا آستارباد آمده است که موراويو در سال 1230 ه.ق به گموش تپه(کمش دپه)  آمده و با مردم گموش تپه راجع به جزيره آبسکون سوالاتي کرده است. در کتاب تاريخ گرگان راجع به گميشان آمده است: محمدعلي شاه قاجار در سال 1911م. مصادف با 1330 ه.ق از طريق راه آبي از خاک روسيه در خاک گميشان پياده شده و دست به اقداماتي زده است. در همان سال ها گمرک گميشان داير بوده و در سال 1334 ه.ق در زمان جنگ جهاني اول بسته شده است. هم چنين قدمت تاسيس و سوابق ادارات مختلف از جمله تاسيس شهرداري آن را به سال 1273 ه.ق و يا به قولي به 1309 ه.ش و تاسيس اداره فرهنگ را به سال 1304 ه.ش مي دانند. قدمت گميشان به شکل امروزي به زمان قاجار و پهلوي اول مي رسد.

از حدود هفتاد سال پيش تاكنون گميشان به تدريج اهميت خود را از دست داد كه البته آن هم به دلايل متعدد نظير تاسيس بنادر جديد، ايجاد راه هاي شوسه و راه آهن در منطقه و ايجاد محدوديت در بندرهاي روسيه بعد از روي كار آمدن حكومت شوراها بوده است. از اين به بعد بسياري از ساكنان گميشان به شهرهاي جديد منطقه نظير بندرتركمن، آق قلا و گنبدكاووس مهاجرت كردند. يكي ديگر از مشكلات شهر گميشان در انزوا بودن آن از نظر جغرافيايي است كه مي توان با اتصال آن به آق قلا و سرعت در بهسازي آن، تاحدي اين مشكل را رفع نمود.

بافت قديم گميشان

گميشان دومين شهري است در استان گلستان بعد از شهر گرگان داراي بافت قديم مي باشد. بافت قديم گميشان مجموعه اي از عناصر شهري است که بر اساس نيازهاي اجتماعي و منطبق با اقاليم منطقه بوجود آمده است. ابنيه زيبا در بافت قديم گميشان ادامه سنت معماري و ساخت ابنيه دوره قاجار است.

اين بناها در فرم کلي خود بيشتر تحت تاثير عوامل جغرافيايي منطقه شکل گرفته اند نزديکي به دريا و بالا بودن سطح آب هاي زيرزميني با افزايش ميزان نزولات جوي، نزديکي به مناطق جنگلي از جمله عوامل محيطي هستند که به نوعي معماري بافت قديم گميشان را تحت تاثير قرار داده است. فرم شيرواني بنا، سکو سازي، بهره گيري وسيع از چوب از ويژگي هاي برجسته معماري آن بشمار مي رود. اين بناها چند طبقه و مرتفع است. از جمله تزیينات بيروني بنا مي توان به تزیينات و قاب هاي پيرامون درگاه ها و پنجره ها اشاره کرد. قالب اين تزیينات از جنس چوب و گچ به صورت برجسته ايجاد شده اند. سطوح کلي بنا عمدتاً با گچ اندود و در برخي موارد با رنگ اندود شده اند. ترکيب در و پنجره هاي متعدد که به صورت قرينه در دو سوي ورودي ايجاد شده اند اين تزئينات شگل جالب و دل انگيزي از معماري منطقه را معرفي مي نمايد.

بافت قديم آن داراي چند محله است از آن جمله به محله خوزيني ها، محله مظفري ها، محله شيرمحمدي ها، محله شيرواني ها و محله مصطفایي ها اشاره نمود. در بافت قديم آن ساختمان ها به صورت منفرد و جدا از هم همراه با ساير متعلقات معماري از جمله آب انبار، انباري مي باشند که اکثريت آن ها به جز يکي دو مورد چوبي بوده و در دو طبقه با سبک معماري روسي اجرا شده و داراي تراس هاي چوبي دور تا دور بنا در طبقات همکف و اول مي باشند که نظير آن ها را در شهر بندري حسنقلي در کناره شرقي درياي خزر در خاک کشور ترکمنستان مشاهده نمود.

استفاده از چوب به عنوان عنصر اصلي ساخت و ساز در ابنيه قديمي شهر گميشان شيوه خاص و زيبايي از معماري را بوجود آورده است که منحصر به فرد و چشمگير مي باشد. اتاق هاي تو در تو، دالان هاي موجود، شومينه اتاق ها و كارهاي خراطي در اين ساختمان ها منحصر به فرد است. بیشتر ساختمان هاي قديمي ارزشمند يا بدون کاربري و يا تملک آن چندنفره و وارثي است. در هر دو حال رغبتي بر حفظ و نگهداري و مرمت نقاط فرسوده و آسيب ديده نيست از طرف ديگر تاثير شرايط اقليمي منطقه و ساير عوامل مخرب ديگر هر لحظه و بيش از پيش آسيب ها را شدت بخشيده و موجب تخريب و نابودي آثار ارزشمند معماري مي شود.

تالاب گمیشان

یکی تالاب های مورد علاقه پرندگان مهاجر تالاب گمیشان است كه به عنوان یك ذخیره گاه ژنتیكی باارزش یاد می شود. این تالاب در ۶۰ كیلومتری شمال غرب گرگان بعد از گرگان، بندرتركمن و گمیشان قرار دارد. به طور معمول در تالاب گمیشان ۱۰۰ نوع پرنده نادر را می توانید تماشا كنید. هم چنین این تالاب به عنوان یك منطقه تفریحی است. مساحت آن درحدود 30000هکتار برآورد شده است. با توجه به اين که سطح آب دريای خزر در زمان سلطنت سومين شاه خوارزم به قدری پايين بودکه از تالاب انزلی چيزی جز بستري، بجا نمانده بود و با توجه به زمان سلطنت استرکه بين سال های125تا155 ق. در زمان فرارسلطان محمد خوارزم شاه به جزيره آبسکون درسال 716 ق. مي توان نتيجه گرفت که از آن سالها به بعد با افزايش آب دريا در اين منطقه تالاب ايجاد شده است. تالاب گميشان علاوه بر ارزش های اکولوژيکی، تفريحی و اقليمی و آموزشی که دارد درحفظ مناسبات اقتصادی و اجتماعی منطقه نيز اهميت بسزايی دارد. در ضمن با توجه به فقدان ارزش کشاورزی اراضی اين منطقه، تالاب گميشان يکی از منابع تامين مالی اهالی محسوب مي شود. از ويژگی های منحصر به فردی که تالاب گميشان دارد اکوسيستم کم نظيرآن است که درآن مي توان از انواع ماهيان، سخت پوستان، نرم تنان، دوزيستان، خزندگان و پرندگان نام برد. هم چنان پايگاه پاييزی و زمستانی برخی از پرندگان درحال انقراض و نادر جهان می باشد.