دشت

مراسم بزرگداشت 275 مین سالگرد تولد شاعر بزرگ ترکمن، مختومقلی فراغی در تالاب بین المللی آلماگل روز پنج شنبه 19 اردیبهشت ماه امسال برگزار شد. مختومقلی فراغی چهره نام آشنا عرصه علم و ادب و ستاره درخشانی است که با درخشانی خود، راهنمای دوستان حکمت و معرفت می باشد. مختومقلی فراغی بزرگترین شاعر و عارف نامی ترکمن و یکی از مفاخر فرهنگی کشور عزیزمان ایران است. این شاعر فرهیخته درسال 1153 ه.ق در روستای حاجی قوشان در حومه گنبد کاووس به دنیا آمد. درسال 1210 ه.ق درسن 57 سالگی درکنار چشمه «عباساری» واقع در ضلع جنوبی کوه«سونگی داغ» چشم از جهان فروبست و آن گاه در قبرستان «آق توقای» در کنار مزار پدر و استاد اولیه اش دولت محمد آزادی چشم به خاک سپرده شد. مختومقلی ابتدا در حوزه علمیه زادگاهش و از محضر پدرش استفاده می کند. سپس در محل «قزل آیاق» در مدرسه ادریس بابا مشغول تحصیل شد. پس از آن برای ادامه تحصیلات علوم دینی به بخارا می رود و در آن جا با عارف صاحب نامی به نام نوری کاظم آشنا می شود و از محضر آن استاد فاضل بهره می گیرد. پس از آن دوستی عمیقی بین آنان بوجود می آید. مختومقلی آن گاه به همراه نوری کاظم راه سفر افغانستان و هندوستان را در پیش می گیرد و  پس از شش ماه سیر و سلوک و اندوختن دانش و تجربه از طریق کابل به ازبکستان و سرانجام به ترکمنستان می رود و در مشهور ترین حوزه علمیه خوارزم به نام«شیرغازی» به مدت سه سال به تحصیل و کسب علم می پردازد. سپس با کسب اجازه از اساتید خود به سرزمین خود به اطراف رودخانه اترک و میان ایل و تبار خود مراجعت می کند و تا پایان عمر در آن جا به کار و تربیت فرزندان عشایر ترکمن سرگرم می شود.

او شاعری است که عمرش را با مطالعه و سفر و سیر و سلوک گذراند. درد اسارت را چشید و همراه و همدل با مردم مظلوم صحرا، بار سنگین جنگ ها و غارت های حکام را به دوش کشیده است. پدرش نیز از شعرای بنام ترکمن است که آثاری چون وعظ آزادی، حکایت جابر انصار و مناجات از او به یادگار مانده است. وی از علمای برجسته زمان خود بشمار می آمد که پس از اتمام تحصیلات به میان گوکلان ها(یک از طوایف ترکمن) برگشته به تدریس و آموزش بچه های ترکمن پرداخته بود. مختومقلی نیز برای اولین بار نزد او به تحصیل پرداخت. در تاریخ ادبیات ترکمن، شاعری پرآوازه تر و تواناتر از مختومقلی فراغی نمی توان یافت که به قولی«پدر ادبیات ترکمن» بشمار می آید، اما این سخن بدان معنا نیست که قبل از وی شاعری ترکمن نبوده است بلکه آوازه وی به خاطر تحولات عمیقی است که او در قالب و محتوای شعر ترکمن به وجود آورده است تا آن جا که سروده هایش به نحو خارق العاده در دل و ذهن و روح ترکمن ها نفوذ کرده است. اشعار مختومقلی را  هفتصد الی هشتصد عنوان و بالغ برده هزار بیت ذکر کرده اند و بسیاری از شاعران  به اهمیت آثار فراغی پی برده به طوری که پروفسور برتلس، مستشرق روس، مختومقلی را به جام جم تشبیه کرده است و گزیده هایی از شعر او را به زبان انگلیسی، روسی و زبان های دیگر ترجمه و منتشرساخته اند. مختومقلی پایه گذار ادبیات کلاسیک ترکمن است و زبان ترکمنی را به عنوان زبان ادبی رسمیت بخشید. آثار بجا مانده از مختومقلی آیینه تمام نمای اوضاع تاریخی، دینی، اجتماعی و سیاسی عصر اوست. آموزه های دینی و اخلاقی، مواعظ، معاش و معاد، معانی بلند عرفانی، التزام به شریعت انتقاد از صوفیان ریاکار و متشرعین بی عمل، دعوت به اتحاد و تهیج مردم به مبارزه علیه ستم با بهره گیری ازمضامین حماسی، مرثیه، توصیف طبیعت، مدح شخصیت های علمی و مذهبی از مضامین قالب اشعار این شاعر بزرگ است. شخصیت مختومقلی فراغی در بین ترکمن های ایران و ترکمن های آن سوی مرز یعنی جمهوری ترکمنستان از جایگاه خاصی برخوردار است. در جمهوری ترکمنستان در سال های گذشته، تحقیقات گسترده ای توسط محققان و اندیشمندان صورت گرفته به طوری که چاپ چندین کتاب و مقاله بیانگر توجه خاص مردم آن کشور به این شخصیت فرهنگی است. در ایران نیز مختومقلی به عنوان پدر شعر ترکمن شناخته شده و پژوهشگران متعدد ترکمن و غیرترکمن تلاش کرده اند که با بررسی های خود زوایای تاریک از شخصیت، جایگاه علمی و عرفانی ایشان را روشن نموده و راه پژوهش علمی را برای سایر پژوهشگران هموار سازند.

معرفی بنای یادمان و آرامگاهی مختومقلی

آرامگاه مختومقلی در پهن دشت ترکمن صحرا  در مجاورت روستای آق تقه و ساحل شمالی رودخانه اترک در محلی بنام «آق تقای یا آق تقه به معنای دشت سفید» بین مراوه تپه و كرند و در 155 كیلومتری شمال شرق شهرستان گنبد كاووس قرار دارد. احداث آرامگاه مختومقلی فراغی متعق به عصر حاضر می باشد. آرامگاه مختومقلی و پدرش دولت محمد آزادی تا پیش از انقلاب بسیار ساده و محقر و منحصر به دو قبر ساده سیمانی بود. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی مردم فرهنگ دوست ترکمن و فارس در بهار سال 1385 برای اولین بار بزرگداشت باشکوهی برای این شاعر توانای ترکمن برگزار کردند. در این همایش یکی از خواسته های برگزارکنندگان این بود که آرامگاه و یادمان باشکوه، در شأن این شاعر فرهیخته ترکمن ساخته شود. از این رو بنای آرامگاهی با مشخصات زیر ساخته شد. در فضای باز، کرسی به ابعاد 24 متر ساخته شد که ارتفاع آن از سطح زمین حدود یک متر است. در میان این کرسی دو قبر می باشد که بالای هردوی آن ها شکل گهواره ای است. در چهار جهت این دو قبر باغچه های کوچکی است و در میان آن ها گل هایی نظیر شعمدانی کاشته اند. این دو مرقد یکی قبر مختومقلی فراغی و دیگری قبر پدرش می باشد. این شکل آرامگاه برای علاقمندان به مختومقلی و برگزارکنندگان همایش از یک سو مطلوب نبود و از سویی دیگر در شأن این شاعر بزرگ نیز نبود. از این رو در همایش های سال های 1380 به بعد، مصوب شد که بنای یادمان باشکوهی برای این شاعر بزرگ ساخته شود و مزار وی ساماندهی و محوطه سازی گردد. اجرای کار نیز به سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان واگذار گردید. طرح احداث گنبد و محوطه سازی آرامگاه در زمینی به مساحت 10 هکتار با درنظر گرفتن معیار و الگوی اسلامی و با استفاده از فرهنگ و زندگی سنتی ترکمن ها با مصاح بتون مسلح، طراحی و ساخته شد. سبک و طرح نقشه آرامگاه آمیزه ای از گل وحشی و آلاچیق ترکمن است. سقف مرکزی آن که به شکل گنبد و سرپناه آن برداشتی از آلاچیق ترکمن و معماری با شکوه ایران است. در زیر این آرامگاه به سکویی به ارتفاع یک متر، قبر این دو بزرگوار قرار دارد. اخیراً یک سکو نیز برای مراجعین، مهمانان و برگزارکنندگان همایش در قسمت جنوب غربی آرامگاه ساخته شده است.

معرفی محوطه آرامگاه

این محوطه تاریخی- فرهنگی در عرض جغرافیایی 1/59- 55 37 و طول جغرافیایی 7/39-39-55 و با124 متر ارتفاع از سطح دریا، واقع دراستان گلستان، شهرستان کلاله، 32 کیلومتری بخش مراوه تپه و4/2 کیلومتری جاده  گنبد کاووس- مراوه تپه، دهستان کرند و روستای آق تقه قدیم است که بنای یادمان مختومقلی فراغی را به شکل زیبایی در خود جای داده است. در مجاورت این بنا، قبرستانی قدیمی تاریخی- فرهنگی وجود دارد که حداکث قدمت آن به حدود 70 الی 80 سال پیش می رسد. بستر اصلی آرامگاه و بنای یادبود دشتی لم یزرع و هموار در مجاورت کوه های کم ارتفاع است. پوشش گیاهی این منطقه شامل گیاهان خودروی صحرایی به ویژه اسپند بوده و خاک منطقه کم قوت است.

برای رسیدن به این آرامگاه دو مسیر وجود دارد: الف- ازشهرستان گنبد با طی مسیری حدود 155 کیلومتر. ب- ازشهرستان کلاله و از طریق بخش مراوه تپه با طی مسیری حدود 130 کیلومتر. این اثر فرهنگی- تاریخی پلاک ثبتی نداشته و تاکنون هیچ گونه اقدامی نیز در خصوص تعیین حریم آن انجام نشده است. البته در مجاورت این بنا، قبرستانی قدیمی وجود دارد که حداکثر قدمت آن به حدود 70 الی 80 سال پیش می رسد.

شایان ذکر است روز يكشنبه 29 ارديبهشت 1387 استاندار گلستان اعلام کرد که طی سفر دوم ریاست محترم جمهور و هیات دولت به استان گلستان در جلسه استاني هيات دولت در گرگان، آرامگاه مختومقلي فراغي به عنوان منطقه نمونه گردشگري تصويب شد.